De zin van verhalen vertellen, delen en overdenken als professionals

 

Bas Heyne schrijft in een essay over de paradox van deze tijd als een tijd van onbehagen. Mensen, professionals willen graag zinvol werk doen, betekenisvol zijn voor anderen, maar ervaren allerlei obstakels die hen hun passie voor hun werk doen verliezen. Mensen in de weer in een organisatie of voor een netwerk voelen zich heen en weer geslingerd tussen trouw te blijven aan hun idealen en trouw aan de taak: om je werk goed te doen, aan de ene kant en je speelbal te weten van krachten en machten waar je onvoldoende invloed op hebt.

 

Vertellen is van levensbelang

‘Verhalen vertellen is voor mensen even fundamenteel als eten’ stelt Richard Kearney ‘Eigenlijk nog fundamenteler, want voedsel houdt ons in leven, maar verhalen geven ons leven waarde en zin. Zij maken ons mensen tot wat we zijn: wezens die zin zoeken in een verwarrende wereld.

 

Vertellen is een typisch menselijke manier om doorleefde kennis en ervaring op te roepen en die ook te communiceren met anderen. Daarom is vertellen zo cruciaal voor de ontwikkeling van een cultuur. Als ingrijpende ervaringen en verstrekkende inzichten niet meer verhaald worden, kunnen ze uit de werkelijkheid verdwijnen. Daardoor wordt een cultuur arm wordt en verliest zijn geheugen.

 

Verhalen bieden oriëntatie en identiteit

De belangrijkste functies van verhalen zijn oriëntatie bieden in je leven en identiteit ontwikkelen. Verhalen creëren een raamwerk waarbinnen je jezelf leert verstaan en aanvaarden. ‘Elk leven is op zoek naar een verhaal’, zegt Richard Kearney. Dat geldt zowel in ons persoonlijk leven als in ons werkzame leven. ‘We proberen allemaal een balans te vinden in de dagelijkse wirwar vol dissonanten. Het verhaal fungeert als middel tegen die verwarring. Juist in onze tijd waarin het leven zo rafelig en in fragmenten aan ons verschijnt, verschaft het verhaal een van de meest levensvatbare voertuigen om onze eigen identiteit op te bouwen en een eigen bestemming in het leven op het spoor te komen.

 

Waartoe werken met verhalen?

Het wonderlijke van verhalen is dat elk goed verhaal een nieuw verhaal oproept. ‘Een goed verhaal blijft groeien. Een goed verhaal sterft nooit’, zegt de Nigeriaanse auteur Ben Okri Schrijvers leven van deze ervaring. Verhalen vertellen is een specifiek menselijke aangelegenheid. Wat ons overkomt, verwondert en verbijstert, zet ons aan tot vertellen.

 

Wij mensen zijn echte zinzoekers; wij kunnen niet goed leven met ondoorzichtige chaos. Het woord ‘zin’ heeft in het Duits en het oud Nederlands de oorspronkelijke betekenis van ‘richting’. Mensen die zin zoeken, zijn op zoek naar oriëntatie in hun bestaan. Dat geldt ook voor ons als professionals. Welke weg zal ik gaan, welke keuzes wil ik maken in deze situatie, wat wordt er van mij verlangd?

 

Verhalen creëren zin

Mensen die bewust zin verlenen aan hun leven, gaan vertellen over hun verleden, hun heden en hun toekomst. Zij zoeken voortdurend in samenspraak en zelfgesprek naar ervaringen die een bijzondere betekenis voor hen hebben. Ze weten waar ze vandaan komen; ze kennen hun oorsprong, hun verleden. Ze weten waarvoor ze staan, wie ze zijn, wat hen beweegt. En ze dromen van de toekomst, hebben verlangens, maken plannen en hebben tegelijkertijd weet van hun kwetsbaarheid en van de eindigheid van hun leven.

In het zoeken van antwoorden op onze vragen naar identiteit en zin creëren we verhalen.

 

Verhalen verbinden het zichtbare en het onzichtbare

Daarboven uit is er nog een derde dimensie die door het vertellen van verhalen geopend wordt: de wereld van het verborgene, van het mysterie, van wat niet in woorden te vangen valt. Dit wordt ook wel het geheim van het leven genoemd: dat wat uitgaat boven de zintuiglijk waarneembare wereld. Bronverhalen uit diverse tradities verbinden ons met deze verborgen lagen van de werkelijkheid, zowel waar die in ons aanwezig zijn (onze dromen, innerlijke beelden) als in de wereld buiten ons (datgene waarvan we weet hebben, maar niet zien). Door een verhaal te weven, en ons verhaal te verbinden met een bronverhaal, maken we deze verborgen kanten voorstelbaar en communiceerbaar en komen we met ons gevoel, onze verbeelding, ons waardebesef en ons begrip dichter bij essenties van het leven, bij wat er voor ons echt toe doet, thuis en op het werk.

 

Verhalen kunnen helen

Verhalen kunnen voor mensen een helende werking hebben. Door te vertellen over je eigen leven en je lotgevallen, worden lijnen zichtbaar tussen de verschillende fragmenten in je ervaring en ontstaat er een gevoel van continuïteit in je beleving.  Dit wordt door velen als heilzaam ervaren. Dat geldt niet alleen in de prive-sfeer, maar ook op het werk. Ook daar kan van een vertelruimte voor medewerkers, waar hun verhalen gedeeld en gehoord worden, een heilzame werking uitgaan.

 

Verhalen kunnen verbinden

Mensen kunnen leren zich verplaatsen in verhalen van anderen. Door te luisteren naar het verhaal van een ander kan een persoon juist iets meer gaan begrijpen van een ander. Het is specifiek menselijk om zich te kunnen verplaatsen in het levensverhaal van een ander, een vreemde. Dat kan een sterkere verbondenheid tussen mensen op gang brengen, zowel met mensen dichtbij als met mensen veraf.

 

Belang van verhalen in tijden van crisis

In perioden van verandering is er extra behoefte aan het delen van verhalen. Want zo kunnen wij mensen samen gaan begrijpen wat er gaande is, welke kant het uitgaat, en zo greep te krijgen op de verwarring. Het vertellen en delen van verhalen is dus geen onschuldig tijdverdrijf. Het is voor ons als professionals van allerlei pluimage zoals hier aanwezig van levensbelang en van overlevingsbelang.

 

Zo werken bijvoorbeeld psychiaters in oorlogsgebieden: door veilige pekken te creëren voor getraumatiseerde mensen door met hen te spreken, naar hen te luisteren, kunnen zij de band met anderen opnieuw ervaren en ontdekken. Een ‘touw’ wordt gebruikt om de levenslijn te verbeelden, ‘stenen’ voor slechte ervaringen en ‘bloemen’ voor mooie ervaringen. Door over en weer te verhalen kan zich iets ontwikkelen van een gemeenschap waarin mensen weer een plaats, een naam en een gezicht hebben.

 

Verhalen als gids en ijkpunt

Mensen maken verhalen en verhalen maken mensen. Verhalen weven het weefsel van onze identiteit. Het zijn doorgaande verhalen die steeds opnieuw bewerkt worden en die voor ons ook een leidraad vormen bij terugkerende vragen in het leven. We maken om die reden ook nieuwe verhalen om zo in tijden van verandering houvast te bieden, al ons leven ontwricht is geraakt of traditionele leefvormen verdwijnen of niet meer werken. Mensen zijn op zoek naar gelijkgestemden om orientatie te vinden voor hun handel en wandel. Hoe kun je je leven vormgeven nu het minder bepaald wordt door lot en traditie en de ruimte voor het ontwikkelen van een eigen wil en voor het eigen verlangen is toegenomen. Gaandeweg ontwikkelen wij mensen nieuwe verhalen over onszelf over hoe om te gaan met de eisen van deze tijd in relatie met een bron van zin die ons inspireert. Romans, films, docudrama’s, kunnen modellen staan voor en voorbeelden geven van het goede leven en hoe dit te bereiken in een crisissituatie.

 

Verhalen weven

Samen verhalen weven is een spannende bezigheid. We spannen dan draden tussen onze individuele levens en de sociale context waarin we leven en overleven en weven zo een web van relaties. Dergelijke uitgesponnen verhalen kunnen de wereld voor ons draaglijker, betekenisvoller en begrijpelijker maken. De werkelijkheid verandert voortdurend en heeft steeds nieuwe verhalen nodig. Hoe we sociale veranderingen op ons werk, in onze leefomgeving echt handen en voeten geven. We ontwikkelen grote en kleine verhalen in de context van ons leven thuis en op ons werk, passend bij de diversiteit aan mensen en hun verlangen naar transities in hun leven. We maken samen steeds nieuwe parabels voor onze tijd, die nieuwe vormen van leven en samenleven mogelijk maken. Verhalen belichamen nieuwe mogelijkheden: we roepen ze op, we brengen ze naar buiten en laten ze doorwerken in ons dagelijks handelen.

 

Drie soorten verhalen

We werken vandaag met drie soorten verhalen

 

Laten wij aan het werk gaan met deze drie vormen van verhalen. We zullen het merken: het vertellen van, het antwoorden op en het overdenken van inzichten in gedeelde verhalen  brengen ons op sommige momenten echt op verhaal.

 

Bas van den Berg

 

Collectief Werken met Verhalen.

Utrecht, 24 maart

 

 

Berg, B. van den, A. van der Harst,  C. Fortuin-Van der Spek & H. Wassink (2011). Onze school is een verhaal. Identiteit als kwaliteit, Amersfoort: CPS.

Buber, M. (1971). De vraag naar de mens, Utrecht: Bijleveld.

Dewey, J. (1934/1980) Art as experience, New York: Perigee  Books (Later Works 10).

Egan, K. (1986). Teaching as storytelling. An alternative approach to teaching and curriculum in the elementary school, Chicago: Chicago University Press.

Gersie, A. & King, N. (1992). Storymaking in education and therapy, London: Education Press.

Harst, A. van der, Van den Berg, B.  &  Fortuin-Van der Spek, C.  (2007). Verhalen verbinden. Ruimte voor vertellen op de school, Amersfoort: CPS.

Kearney, R. (2002). On Stories, Abingdon: Routledge.

Ricoeur, P. (1984-1988). Time and Narrative, Chicago: University of Chicago Press.

 

 

 

 

>>